Chắc hẳn bạn đã từng thắc mắc: “Vì sao mình vừa nghĩ về một món ăn, lướt mạng xã hội đã thấy ngay gợi ý về quán ăn đó?” hay “Tại sao sau giờ nghỉ trưa, các ứng dụng lại đồng loạt mời chào trà sữa, bánh ngọt?”.

Sự trùng hợp này không phải là ngẫu nhiên. Tất cả nằm ở thuật toán của các nền tảng số - một không gian mà chúng ta tương tác mỗi ngày và vô tình để lại dấu chân kỹ thuật số khổng lồ. Cùng chuyên mục “Giáo dục & Đời sống” khám phá cơ chế đứng sau hiện tượng này và những tác động của nó.

 “Bong Bóng Lọc” và cơ chế học tập thầm lặng của thuật toán

Thuật ngữ “Bong bóng lọc (filter bubble)” được Eli Pariser và cộng sự đưa ra từ năm 2011 để chỉ về là một môi trường thông tin số được cá nhân hóa. Các nền tảng như Mạng xã hội như Google, Facebook, Youtube, tiktok, ... đều sử dụng những thuật toán phức tạp để theo dõi hành vi người dùng, bao gồm lịch sử tìm kiếm, lượt nhấp và các tương tác nhằm chọn lọc và phân phối nội dung phù hợp với sở thích và niềm tin dựa trên lịch sử thông tin của người dùng.

Bên cạnh đó, Cơ chế phản xạ hành vi (Behavioral Feedback Loop) còn tạo một vòng lặp vô hình nhưng cực kỳ chặt chẽ, được hình thành từ sự tương tác qua lại giữa hành vi người dùng và cơ chế cá nhân hóa của nền tảng số. 

Khi mạng xã hội “dạy” con người mà không ai nhận ra
Theo các nghiên cứu gần đây, bong bóng lọc trên mạng xã hội đang vận hành như một hình thức giáo dục không chủ đích, có ảnh hưởng rõ rệt đến cách con người tiếp nhận thông tin và hình thành tư duy, dù không được thiết kế như một chương trình giáo dục chính thức. 

Chúng tôi muốn nói nhắn nhủ điều gì?

 Bạn có thể tưởng tượng như sau: Trẻ xem gì, thuật toán cho xem thêm cái đó. Càng xem, nội dung càng giống. Càng giống, người dùng càng ở lại lâu hơn. Kết quả là, các em bị giới hạn trong một chiếc gương phản chiếu chính những định kiến của mình, khiến thế giới quan dần trở nên hạn hẹp mà chính ta cũng không hề hay biết.

Trong môi trường mạng xã hội ngày nay, trẻ em và thanh thiếu niên đang được “huấn luyện” mỗi ngày bằng những hình ảnh, câu chuyện, chuẩn mực và thông điệp được lặp lại liên tục. Các em không cần ai nói rằng “đây là điều đúng”, chỉ cần thấy nó xuất hiện đủ nhiều, đủ thường xuyên. Khi đó, mạng xã hội trở thành một chương trình giáo dục “ngầm”, không có mục tiêu phát triển con người, không có định hướng giá trị, nhưng lại có sức ảnh hưởng lớn.

Điều đáng lo ngại là học sinh chưa có đủ năng lực để tự nhận diện và chọn lọc môi trường thông tin. Các em chưa có nền tảng phản biện vững chắc, chưa đủ trải nghiệm để so sánh. Các em cần được trang bị để phân biệt tần suất xuất hiện nhiều không đồng nghĩa sự tin cậy. Trong suy nghĩ non trẻ, “thấy nhiều” thường được hiểu là “đúng”, là “ai cũng như vậy”, là “mình nên nghĩ như thế”.
Nếu giáo dục không hiện diện, không giải thích, không hướng dẫn, thì thuật toán sẽ lấp đầy khoảng trống đó. Thuật toán sẽ dạy trẻ trước cả gia đình và nhà trường, bằng cách lặp lại những gì giữ chân các em lâu nhất. Lúc này, thuật toán không chỉ là công cụ công nghệ, mà trở thành môi trường sống tinh thần, tác động trực tiếp đến cách trẻ nhìn nhận bản thân, người khác và thế giới xung quanh.

Dạy học sinh chọn môi trường trước khi chọn nội dung

 Đứng trước sự phát triển không ngừng của công nghệ, việc cấm đoán trẻ tiếp xúc với mạng xã hội là điều bất khả thi và thiếu hiệu quả. Thay vào đó, gia đình và nhà trường cần trang bị cho các em "bộ lọc" từ bên trong. Thông qua bài viết này, IGC tổng hợp những đề xuất và gợi ý đến thầy cô và học sinh như sau: 

• Một là, học sinh cần được hỗ trợ để nhận diện “bong bóng thông tin” của chính mình. Từ đó, học sinh nhận thức và tỉnh táo chọn lọc, phản ứng trước các thông tin mình tiếp xúc

• Hai là, xây dựng các hoạt động giúp học sinh quan sát và phân tích chính môi trường thông tin mà các em đang tiếp cận hằng ngày. Nhà trường và gia đình cần đồng bộ về sự nhắc nhở các em trong việc định hướng các nội dung  thường xuyên xuất hiện trên mạng xã hội mà các thiết bị của các em đang tiếp cận. 

• Ba là, bên cạnh kỹ năng công nghệ, hoạt động giáo dục nhà trường và gia đình trong việc bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi và tiếp cận thông tin có chọn lọc. 

• Bốn là, việc nhận diện tin thật và tin giả là một nội dung vô cùng quan trọng trong thời đại của giáo dục số.  Chúng ta cần hướng dẫn học sinh chú ý đến các dấu hiệu phổ biến của thông tin sai lệch, như nguồn tin không rõ ràng, thiếu dẫn chứng chuyên gia, hoặc việc lạm dụng các cụm từ mang tính khẳng định mà không có kiểm chứng. 

Mạng xã hội và thuật toán sẽ liên tục phát triển và ngày càng tinh vi hơn. Mạng xã hội trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của thời đại nơi các các em sinh ra và lớn lên.

Câu hỏi đáng suy ngẫm là: ai sẽ dạy các em trước? Và câu trả lời vẫn luôn là một lời nhắc quan trọng cho tất cả người làm giáo dục: Nếu chúng ta không dạy học sinh cách chọn nội dung, thì nội dung sẽ chọn học sinh. Gia đình và nhà trường phải là nơi đồng bộ về phương pháp và định hướng trong hành trình cùng học, cùng trưởng thành của mỗi học sinh.

IGC Express

Bài viết thuộc chuyên mục “Giáo dục & Đời sống” được tổng hợp và biên tập bởi Tập đoàn Giáo dục IGC – Một tập đoàn giáo dục đáng tin cậy tại Việt Nam.